Το EΣY σε Kρίση: Η «Αόρατη» Σπονδυλική Στήλη της Yγείας και ο Αγώνας για Επιβίωση των Νοσηλευτών

 Από την υποστελέχωση-σοκ και το burnout της πρώτης γραμμής, στην επιτακτική ανάγκη για μια νέα, συνεκτική εθνική στρατηγική

Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί αναδημοσίευση από το περιοδικό «Νοσηλευτικά Δρώμενα». Συντάκτρια του άρθρου είναι η Ζαχαρούλα Γκριέλα, Δικηγόρος παρ' Αρείω Πάγω, Πρόεδρος του Οίκου Ναύτου και Πρόεδρος της «Αστερόδεια Α.Μ.Κ.Ε.». Στο άρθρο αυτό αναλύεται με νομική και θεσμική ματιά ο κομβικός ρόλος των νοσηλευτών στο Εθνικό Σύστημα Υγείας, οι σύγχρονες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν, καθώς και οι προτάσεις για μια συνεκτική εθνική στρατηγική.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΑΙΔΕΙΑ

«Οι Νοσηλευτές και ο ρόλος τους στο Εθνικό Σύστημα Υγείας»

Η ελληνική νομοθεσία έχει κατοχυρώσει εδώ και δεκαετίες τον επαγγελματικό τίτλο του νοσηλευτή. Ο Ν. 1579/1985 (ΦΕΚ 217/Α/23.12.1985) «Ρυθμίσεις για την εφαρμογή και ανάπτυξη του Εθνικού Συστήματος Υγείας (ΕΣΥ) και άλλες διατάξεις» στο άρθρο 5, παρ. 2Α καθιέρωσε τον επαγγελματικό τίτλο «νοσηλευτής» και «νοσηλεύτρια», ενώ το Π.Δ. 351/1989 καθόρισε τα επαγγελματικά δικαιώματα των πτυχιούχων Νοσηλευτικής.

Σύμφωνα με τα ανωτέρω, ο νοσηλευτής δεν αποτελεί απλώς ένα πρόσωπο που «βοηθά» τον γιατρό, αλλά είναι αυτοτελής επαγγελματίας υγείας, επιστημονικά καταρτισμένος, με συγκεκριμένο επιστημονικό αντικείμενο, επαγγελματικά δικαιώματα, υποχρεώσεις, αλλά και ευθύνη.

Η αποτελεσματική λειτουργία ενός σύγχρονου συστήματος υγείας προϋποθέτει τη συνεργασία διαφορετικών επαγγελματιών υγείας, με τους νοσηλευτές να κατέχουν κεντρική και ιδιαίτερα σημαντική θέση σ’ αυτό, γιατί ο νοσηλευτής αποτελεί τον κρίκο μεταξύ ασθενούς και συστήματος υγείας. Ο νοσηλευτής παρατηρεί, καταγράφει, ενημερώνει, επικοινωνεί, αντιλαμβάνεται αλλαγές στην κατάσταση του ασθενούς και τις μεταφέρει στην ομάδα. Δεν περιορίζεται στην εκτέλεση ιατρικών οδηγιών, αλλά συμμετέχει ενεργά στη φροντίδα, την παρακολούθηση, την αποκατάσταση και την εκπαίδευση του ασθενούς, ενώ παράλληλα συμβάλλει στην πρόληψη και την προαγωγή της υγείας. Ο ασθενής για τον νοσηλευτή, δεν είναι απλώς ένας αριθμός κλίνης ή ένας ιατρικός φάκελος. Είναι πρόσωπο με αξιοπρέπεια. Στις δύσκολες στιγμές που δοκιμάζεται, ο νοσηλευτής είναι εκείνος που φροντίζει, στηρίζει, καθησυχάζει και συχνά δίνει δύναμη στον ασθενή και στην οικογένειά του· είναι ο ίδιος φορέας προστασίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας μέσα στο σύστημα υγείας.

Ωστόσο, ενώ η προσφορά του είναι τόσο σημαντική για τον ασθενή και τη συνολική του φροντίδα, καλείται καθημερινά να ανταποκριθεί σε ιδιαίτερα απαιτητικές συνθήκες εργασίας και να αντιμετωπίσει προβλήματα που επηρεάζουν τόσο την επαγγελματική όσο και την προσωπική του ζωή.

Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι οι νοσηλευτές αποτελούν τη μεγαλύτερη κατηγορία επαγγελματιών υγείας στις περισσότερες χώρες και διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στην παροχή υπηρεσιών υγείας. Στην Ελλάδα, η συζήτηση για τη νοσηλευτική συνδέεται άμεσα με το ζήτημα της στελέχωσης και των εργασιακών συνθηκών, που είναι και το μέγιστο πρόβλημα του κλάδου. Σύμφωνα με το Health at a Glance 2023, που δημοσιεύθηκε στις 13 Νοεμβρίου 2023, η Ελλάδα διαθέτει 3,8 ασκούντες νοσηλευτές ανά 1.000 κατοίκους, έναντι 9,2 κατά μέσο όρο στις χώρες του ΟΟΣΑ. Δηλαδή η Ελλάδα βρίσκεται περίπου 58,7% κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ και έχει λιγότερους από τους μισούς νοσηλευτές ανά πληθυσμό σε σχέση με τον μέσο όρο. (Πηγή: OECD, Health at a Glance 2023: OECD Indicators, κεφάλαιο «Nurses», Figure 8.13).

Ο ίδιος ο ΟΟΣΑ σημειώνει ότι τα ελληνικά στοιχεία αφορούν νοσηλευτές που εργάζονται στα νοσοκομεία και συνεπώς πιθανόν υποεκτιμούν το συνολικό νοσηλευτικό δυναμικό.

Ωστόσο αυτό που, σε κάθε περίπτωση, διαφαίνεται είναι, ότι η Ελλάδα παρουσιάζει το χαμηλότερο καταγεγραμμένο επίπεδο νοσηλευτών ανά κάτοικο μεταξύ των χωρών της ΕΕ και καταδεικνύεται η ανάγκη συστηματικού σχεδιασμού εθνικής στρατηγικής για το νοσηλευτικό ανθρώπινο δυναμικό.

Η υποστελέχωση συνδέεται άμεσα με την ένταση της εργασίας. Ελληνική μελέτη που εξέτασε τον φόρτο εργασίας νοσηλευτών μετά την πανδημία COVID-19 κατέγραψε μέση βαθμολογία φόρτου εργασίας 80,7, επίπεδο εξαιρετικά υψηλό. Στην ίδια μελέτη, το 50,2% των συμμετεχόντων ανέφερε υψηλή πρόθεση αποχώρησης από την εργασία, ενώ υψηλότερος φόρτος εργασίας συνδεόταν στατιστικά με μεγαλύτερη επαγγελματική εξουθένωση (burnout) και πρόθεση αποχώρησης. (Galanis, P., Moisoglou, I., Katsiroumpa, A., Gallos, P., Halogerapoulou, M., Meimeti, E., & Vraka, I. (2025). “Workload increases nurses’ quiet quitting, turnover intention, and job burnout: evidence from Greece”, AIMS Public Health, 12(1), 44–55. DOI: 10.3934/publichealth.2025004).

Η ψυχολογική επιβάρυνση των νοσηλευτών, ωστόσο, δεν περιορίζεται στον φόρτο εργασίας. Ελληνική μελέτη σε νοσηλευτές και βοηθούς νοσηλευτών δημόσιου νοσοκομείου έδειξε ότι μεταξύ των σημαντικότερων πηγών επαγγελματικού stress περιλαμβάνονταν η αντιμετώπιση του θανάτου και της διαδικασίας του θανάτου, οι απαιτήσεις των ασθενών και των οικογενειών τους και η αβεβαιότητα σχετικά με τη θεραπεία. Η καθημερινή επαφή με σοβαρή ασθένεια, πόνο και θάνατο μπορεί, επομένως, να αποτελεί σημαντική συναισθηματική επιβάρυνση για το νοσηλευτικό προσωπικό. Διεθνείς μελέτες έχουν δείξει ότι η φροντίδα ασθενών στο τέλος της ζωής συνδέεται με συναισθηματική δυσφορία των νοσηλευτών, ενώ η έκθεση σε συνθήκες θανάτου και σοβαρής ασθένειας έχει συσχετιστεί με επαγγελματική εξουθένωση.

Τα ευρήματα αυτά αποκτούν ιδιαίτερα σημασία στην Ελλάδα, όπου πρόσφατη μελέτη σε 380 νοσηλευτές, ένα έτος μετά το τέλος της πανδημίας, κατέγραψε συμπτώματα επαγγελματικής εξουθένωσης στο 46,8% των συμμετεχόντων, ενώ το 33,9% εμφάνιζε συμπτώματα stress. Συνεπώς, η επαγγελματική εξουθένωση των νοσηλευτών φαίνεται να αποτελεί πολυπαραγοντικό φαινόμενο, στο οποίο αλληλεπιδρούν ο αυξημένος φόρτος εργασίας, οι απαιτήσεις και οι ευθύνες της νοσηλευτικής φροντίδας, καθώς και η συστηματική έκθεση σε σοβαρή ασθένεια, πόνο και θάνατο.

Η εργασία σε βάρδιες αποτελεί έναν ακόμη παράγοντα επιβάρυνσης. Μελέτη σε νοσηλευτές επειγόντων/ΜΕΘ δημόσιων νοσοκομείων στην Ελλάδα το 2026, συνέδεσε τη σχέση της εργασίας σε βάρδιες, με διαταραχές ύπνου και επαγγελματική κόπωση. Οι νοσηλευτές που εργάζονταν κυρίως σε νυχτερινές και απογευματινές βάρδιες παρουσίαζαν υψηλότερη συναισθηματική εξάντληση σε σχέση με όσους εργάζονταν σε ημερήσιες ή κυλιόμενες βάρδιες. Επιπλέον, πρόσφατη μελέτη σε ελληνικό νοσοκομείο διαπίστωσε σχέση μεταξύ επαγγελματικής εξουθένωσης, πρόθεσης αποχώρησης και τύπου βάρδιας.

Η αντιμετώπιση των προβλημάτων της νοσηλευτικής, απαιτεί μια συνεκτική εθνική στρατηγική:

1. Κρίνεται αναγκαία η ανάπτυξη ενός πολυετούς εθνικού στρατηγικού σχεδίου για το ανθρώπινο δυναμικό υγείας, το οποίο θα συνδέει τις ανάγκες του πληθυσμού με τις ανάγκες στελέχωσης των υπηρεσιών υγείας. Το σχέδιο δεν πρέπει να περιορίζεται σε μεμονωμένες προσλήψεις αλλά να υπάρχει μακροπρόθεσμος/πολυετής σχεδιασμός ανθρώπινου δυναμικού υγείας, που θα λαμβάνει υπόψη τις συνταξιοδοτήσεις, τις αποχωρήσεις, τη γεωγραφική κατανομή του προσωπικού, τις ανάγκες των νοσοκομείων και την ανάπτυξη της πρωτοβάθμιας και μακροχρόνιας φροντίδας.
2. Οι προσλήψεις θα πρέπει να κατευθύνονται κατά προτεραιότητα σε μονάδες και περιοχές με αποδεδειγμένες ανάγκες. Για τις δυσπρόσιτες και νησιωτικές περιοχές μπορούν να προβλεφθούν συνδυασμένα κίνητρα, όπως πρόσθετη οικονομική ενίσχυση, στέγαση, μοριοδότηση για επαγγελματική εξέλιξη και ευκαιρίες επιμόρφωσης.
3. Η πολιτική στελέχωσης δεν θα πρέπει να περιορίζεται στην προσέλκυση νέων εργαζομένων. Εξίσου σημαντική είναι η διατήρηση του υπάρχοντος προσωπικού, καθώς η απώλεια έμπειρων νοσηλευτών δημιουργεί πρόσθετο κόστος εκπαίδευσης και επιβαρύνει περαιτέρω τις υπάρχουσες ομάδες.
4. Η πρόληψη της επαγγελματικής εξουθένωσης θα πρέπει να ενσωματωθεί στη διοίκηση και στον σχεδιασμό των μονάδων υγείας ως βασική διάσταση της πολιτικής για το ανθρώπινο δυναμικό. Αυτό προϋποθέτει τη συστηματική παρακολούθηση του φόρτου εργασίας, την εξασφάλιση επαρκούς χρόνου ανάπαυσης μεταξύ των βαρδιών, τον περιορισμό της υποχρεωτικής υπερεργασίας και την παροχή εύκολης και εμπιστευτικής πρόσβασης σε υπηρεσίες ψυχολογικής και επαγγελματικής υποστήριξης.
5. Ο σχεδιασμός των βαρδιών θα πρέπει να βασίζεται περισσότερο στις αρχές της προστασίας της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων. Η αποφυγή υπερβολικά πυκνών διαδοχικών βαρδιών και η διασφάλιση επαρκούς χρόνου ανάπαυσης μεταξύ των βαρδιών, μπορούν να αποτελέσουν βασικές κατευθύνσεις μιας εθνικής πολιτικής για την προστασία της υγείας και της ευημερίας του νοσηλευτικού προσωπικού.
6. Οι νοσηλευτές θα πρέπει να συμμετέχουν ουσιαστικότερα στον σχεδιασμό και στην αξιολόγηση των υπηρεσιών υγείας. Είναι επαγγελματίες που βρίσκονται καθημερινά στην πρώτη γραμμή της παροχής φροντίδας και γνωρίζουν άμεσα τις ανάγκες και τις προκλήσεις του επαγγέλματος, επομένως η συμμετοχή τους στη διοίκηση και στη διαμόρφωση πολιτικών είναι απαραίτητη.
7. Η ίδια η νοσηλευτική επιστήμη και πρακτική εξελίσσονται διαρκώς. Η τεχνολογική πρόοδος, οι νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις, η ανάπτυξη της εξειδίκευσης, η διεύρυνση της κατ' οίκον φροντίδας, η ψηφιακή υγεία και οι μεταβαλλόμενες ανάγκες του πληθυσμού έχουν μετασχηματίσει σημαντικά το αντικείμενο και την καθημερινή άσκηση του νοσηλευτικού επαγγέλματος.
8. Το Π.Δ. 351/1989, το οποίο αποτέλεσε σημαντικό θεσμικό σημείο αναφοράς για τον καθορισμό των επαγγελματικών δικαιωμάτων των νοσηλευτών, εξακολουθεί να αποτελεί το βασικό πλαίσιο ρύθμισης, παρά το γεγονός ότι θεσπίστηκε πριν από περισσότερες από τρεις δεκαετίες και παρά την προσπάθεια να συμπληρωθεί και να εκσυγχρονιστεί με την εκδοθείσα υπ' αριθμ. Γ6/ΓΠ.οικ. 45664/04-08-2022 Απόφαση της Αναπληρώτριας Υπουργού Υγείας με τίτλο «Καθηκοντολόγιο Νοσηλευτών -τριών των Νοσοκομείων και των λοιπών Νοσηλευτικών Ιδρυμάτων του ΕΣΥ καθώς και των δημόσιων δομών παροχής υπηρεσιών Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας», (ΦΕΚ Β΄ 4262/10.08.2022). Η Πανελλήνια Συνδικαλιστική Νοσηλευτική Ομοσπονδία του Εθνικού Συστήματος Υγείας (ΠΑΣΥΝΟ-ΕΣΥ) έχει επισημάνει σε δημόσιες παρεμβάσεις της τους περιορισμούς του υφιστάμενου πλαισίου και την ανάγκη προσαρμογής του στις σύγχρονες απαιτήσεις της νοσηλευτικής πρακτικής.

Στο πλαίσιο αυτό, η επικαιροποίηση του θεσμικού πλαισίου θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί μέσω συστηματικού διαλόγου και διαβούλευσης με τους ίδιους τους επαγγελματίες της νοσηλευτικής, τους θεσμικούς εκπροσώπους τους και την επιστημονική κοινότητα. Με τον τρόπο αυτό, το θεσμικό πλαίσιο θα μπορούσε να ανταποκρίνεται αποτελεσματικότερα στις σύγχρονες και μελλοντικές ανάγκες του νοσηλευτικού επαγγέλματος.

 ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ FACEBOOK

ΣΦΥΓΜΟΣ

Συμπέρασμα

Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε, ότι απαιτείται ουσιαστική αναγνώριση της συμβολής των νοσηλευτών τόσο από την κοινωνία όσο και από την πολιτεία. Η αναγνώριση αυτή δεν αφορά μόνο την οικονομική ανταμοιβή, αλλά και τον σεβασμό στην επιστημονική τους ιδιότητα, την επαγγελματική τους αυτονομία και στη σημαντική κοινωνική τους προσφορά. Στο επίκεντρο θα πρέπει να βρίσκεται η διασφάλιση των προϋποθέσεων για τη συνεχή επαγγελματική ανάπτυξη και εξέλιξή τους. Η Πολιτεία οφείλει να δημιουργήσει και να θωρακίσει θεσμικά ένα σύγχρονο πλαίσιο που θα αναγνωρίζει έμπρακτα τον ρόλο, τις ευθύνες και την αξία του νοσηλευτικού επαγγέλματος.

Ως επίλογο... Συνοψίζοντας, η τεκμηριωμένη προσέγγιση της συντάκτριας αναδεικνύει τη νοσηλευτική όχι ως ένα δευτερεύον υποστηρικτικό επάγγελμα, αλλά ως έναν αυτόνομο επιστημονικό πυλώνα του υγειονομικού μας συστήματος. Η αντιμετώπιση της χρόνιας υποστελέχωσης, η πρόληψη της επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout) και η εκπαίδευση στις νέες τεχνολογίες αποτελούν μονόδρομο για τη θωράκιση του ΕΣΥ. Η υιοθέτηση των προτάσεων της κ. Γκριέλα για ένα σύγχρονο, επικαιροποιημένο θεσμικό πλαίσιο δεν αποτελεί απλώς ικανοποίηση ενός κλαδικού αιτήματος, αλλά την ελάχιστη εγγύηση για την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και την παροχή ποιοτικής φροντίδας σε κάθε ασθενή.